امکان‌سنجی احیای اخوان‌المسلمین بنا و فعال شدن آن در محور مقاومت اسلام

فصلنامه مطالعات راهبردي جهان اسلام، سال بیست و دوم، شماره ۱، پياپي ۸۵، بهار ۱۴۰۰؛ صفحات ۴۵-۷۴

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده :

* حمید علیزاده

* پژوهشگر حوزه آفریقا

چکیده

جنبش اخوان‌المسلمین روزگاری پیشتاز نهضت‌های اسلامی جهان اسلام بوده و نقش بسزایی در تحكیم پایه‌های دین و دین‌داری سیاسی داشته است. اما این جنبش در اوضاع سیاسی جدید جهان عرب و در مواجهه با تغییر رویکرد کشورهای عربی، متحول و گفتمان و تفکر سیاسی‌اش نسبت به دوره‌ حسن البنا دگرگون شده است. از سویی محور مقاومت اسلامی خود را ذیل عناصر اساسی اسلام، عدالت و دفاع از مستضعفین جهان تعریف می‌کند، بنابراین گفتمان مقاومت از جهت ایجابی، اسلام‌گرایان و عدالت‌طلبان جهان را «خودی» و استعمارگران نوین یعنی ایالات متحده آمریکا، رژیم صهیونیستی و دیگر ابعاد نظام سلطه را به عنوان «دیگری» تعریف می‌کند در نتیجه اخوان المسلمین نیز به عنوان یک جنبشی که «خودی» به شمار می‌آید از سوی جمهوری اسلامی ایران نیاز به احیای دوباره دارد تا در صورت امکان با محور مقاومت اسلامی در مقابل نظام سلطه همراه و همسو شود. پرسش اصلی این تحقیق این است که چگونه می‌توان اندیشه اخوانی را بازسازی کرد و با محوریت اندیشه‌های اصیل مقاومت منطبق ساخت؟ یافته‌های این تحقیق بیانگر این است که دو گفتمان یادشده از جهت اسلام گرایی، مبارزه با استکبار جهانی و تأکید بر آزادسازی قدس شریف مؤلفه‌های مشترکی دارند و محور مقاومت می‌تواند حداقل مشترکات خود را با اخوان‌المسلمین در نظر بگیرد و وارد گفت‌وگویی متقابل با آنها شود تا منافع ایران، منطقه و جهان اسلام را بهتر تأمین سازد.

واژگان کلیدی

اخوان المسلمین، مقاومت اسلامی، حسن البنا

عنوان مقاله [English]

The Possibility of Reviving Al-Bena Muslim Brotherhood and Using it in the Axis of Resistance

نویسنده  [English]

Hamid Alizadeh

چکیده [English]

Abstract

The Muslim Brotherhood movement has once been at the forefront of Islamic movements in the Islamic world and has played a significant role in strengthening the foundations of religion and political religiosity. However, this movement has changed in the new political situation of the Arab world and in the face of the change in the approach of the Arab countries, and its political discourse and thinking changed in compare with the period of Hassan al-Banna. On the other hand, the axis of Islamic resistance defines itself as the basic elements of Islam, justice and defense of the oppressed of the world, Thus, the discourse of resistance positively defines the Islamists and justice seekers of the world as “protagonist” and the neo-colonialists like the United States, the Zionist regime and other dimensions of the system of domination as “antagonistic others”. Thus the Muslim Brotherhood as a movement that is considered ” protagonist ” needs to be revived by the Islamic Republic of Iran to be aligned with the axis of Islamic resistance against the system of domination, if possible. The main question of this research is how can the Brotherhood’s thought be reconstructed and adapted to the central ideas of the resistance? The findings of this study indicate that these two discourses have common components in terms of Islamism, fighting global arrogance and emphasizing the liberation of Holy Quds, and the axis of resistance can consider its few commonalities with the Muslim Brotherhood and enter into a dialogue with them to better provide Iran, the region and the Islamic world Interests.

واژگان کلیدی[English]

Keywords

Muslim Brotherhood, Islamic Resistance, Hassan Al-Banna

عنوان مقاله [العربية]

التحقيق في إمكانية إحياء جماعة الإخوان المسلمين البنا و استخدامها في محور المقاومة

چکیده [العربية]

المخلص

كانت حركة الإخوان المسلمين ذات يوم في طليعة الحركات الإسلامية في العالم الإسلامي ولعبت دورًا مهمًا في تعزيز أسس الدين والتدين السياسي. إلا أن هذه الحركة تغيرت في الوضع السياسي الجديد للعالم العربي‌، وأمام التغيير في نهج الدول العربية‌، وخطابها السياسي وتفكيرها تجاه فترة حسن البنا. من ناحية أخرى‌، يعرّف محور المقاومة الإسلامية نفسه تحت العناصر الأساسية للإسلام‌، وهي العدالة والدفاع عن المظلومين في العالم. وهكذا‌، فإن خطاب المقاومة يعرّف بشكل إيجابي الإسلاميين والباحثين عن العدالة في العالم بأنهم «منا» والمستعمرون الجدد للولايات المتحدة‌، والنظام الصهيوني والأبعاد الأخرى لنظام الهيمنة على أنهم «الآخرون». ونتيجة لذلك‌، فإن جماعة الإخوان المسلمين‌، باعتبارها حركة تعتبر «منا»‌، بحاجة إلى إعادة إحياء من قبل الجمهورية الإسلامية الإيرانية لكي تنحاز إلى محور المقاومة الإسلامية ضد نظام الهيمنة‌، إن أمكن. السؤال الأساسي في هذا البحث هو كيف يمكن إعادة بناء فكرة الإخوان وتكييفها مع الأفكار الأصلية للمقاومة؟ تشير نتائج هذه الدراسة إلى أن الخطابين لهما مكونات مشتركة من حيث الإسلاموية ومحاربة الغطرسة العالمية والتأكيد على تحرير القدس‌، ويمكن لمحور المقاومة على الأقل أن يأخذ في الاعتبار قواسم مشتركة مع جماعة الإخوان ويدخل في حوار مع من أجل المصالح ولتقديم إيران والمنطقة والعالم الإسلامي بشكل أفضل.

الكلمات المفتاحية

الإخوان المسلمون‌، المقاومة الإسلامية‌، حسن البنا

  • بهزاد قاسمی،اخوان‌المسلمین مصر و تجربه نظام سیاسی؛ از برآمدن حسن البنا تا برافتادن محمد مرسی، تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۴،
  • بهمن آقایی و خسرو صفوی،اخوان‌المسلمین، تهران: انتشارات رسام، ۱۳۶۵
  • خلیل العنانی، از درون اخوان‌المسلمین، دین، هویت و سیاست، ترجمه مسعود منزوی، تهران:‌ دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، ۱۳۹۸٫
  • ریچارد میشل، جمعیت اخوان المسلمین، ترجمه سید هادی خسروشاهی، چ ۲، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۵
  • سید هادی خسروشاهی، «حرکت‌های اسلامی معاصر استراتژی نظام و مسئله شیعه و سنی»، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۹۲
  • علی‌اکبر علیخانی و همکاران، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، دوره ۱۹ جلدی، تهران: پژوهشکده علوم انسانی،۱۳۹۰
  • فتحی شقاقی، جهاد اسلامی، ترجمه سید هادی خسروشاهی، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۵
  • آصف بیات، «مقایسه جنبش‌های اسلامی در ایران و مصر»، مجله گفتگو، ش ۲۹، ۱۳۷۹
  • جلیل دارا و مصطفی کرمی، مقایسه انقلاب اسلامی ایران و انقلاب ۲۰۱۱ مصر در پرتو بررسی دو جریان روحانیت ایران و اخوان‌المسلمین مصر، پژوهش‌های راهبردی سیاست، س ۴، ش ۱۴، پاییز ۱۳۹۴
  • حسن احمدیان، «ایران و اخوان‌المسلمین تأثیر بحران ۲۰۱۷ قطر»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، س ۹، ش اول، بهار ۱۳۹۸،
  • حمید علیزاده، «بررسی تغییر گفتمانی اخوان‌المسلمین»، هفته‌نامه بدر، ش ۱۸۵، ۲۷/۱۱/۱۳۹۹
  • سمیه حمیدی و پیمان زنگنه، «مقایسه تأثیر سیر تحول فکری تشکیلاتی بر کنشگری حزب‌الله لبنان و اخوان‌المسلمین مصر»، دوفصلنامه علمی‌ـ پژوهشی دانش سیاسی، س ۱۳، ش ۲، پیاپی ۲۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۶
  • سمیه حمیدی و پیمان زنگنه،«مقایسه تأثیر سیر تحول فکری تشکیلاتی بر کنشگری حزب الله لبنان و اخوان‌المسلمین مصر»، دوفصلنامه علمی‌ـ پژوهشی دانش سیاسی، س ۱۳، ش۲، پیاپی ۲۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۶
  • سید صدرالدین موسوی جشنی و عباس علی بخشی، «بررسی نقش مردم در اندیشه سیاسی جنبش اخوان‌المسلمین»، دوفصلنامه علمی جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دوره ۷، ش ۱۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۸
  • شیخ نعیم قاسم، «حزب‌الله لبنان خط و مشی گذشته و آینده آن»، ترجمه محمد مهدی شریعتمدار، چ ۳، تهران: اطلاعات، ۱۳۸۷
  • عبدالرضا درویشی، «تحول گفتمان سیاسی اخوان‌المسلمین مصر، شکل‌گیری، هژمونی و فروپاشی»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری‌، دانشگاه یاسوج‌، دانشکده علوم انسانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما حمدالله اکوانی، ۱۳۹۴٫
  • مجله پاسدار اسلام، «پیدایش اخون‌المسلمین»، ش ۳۶۷، تیر ۱۳۹۱، net. www
  • مجله نامه جامعه، «پیدایش اخوان‌المسلمین»، ش ۱۰۶، مهر و آبان ۱۳۹۲٫
  • یاسر قزوینی، «بررسی تغییرات گفتمانی اخوان‌المسلمین؛ چرخش اخوانی‌ها به سمت لیبرالیسم»، ۳۱/۰۶/۱۳۹۹، http://shouba.ir/ .

منابع عربی

  • حرب الغزالی، الاحزاب السیاسیه فی العالم الثالث، عالم المعرفه، رقم ۱۱۷،۱۹۸۷، ص۷۵٫
  • حسن البنا، مجموعه رسائل الامام الشهید حسن البنا، قاهره: دارالتوزیع و النشر الاسلامیه، ۱۹۹۲
  • خلیل العنانی، الإخوان المسلمین: الدین والهویة والسیاسة، مطبوعات أكسفورد، ترجمة الشبكة العربیة للدراسات، ۲۰۱۶، ص ۲۱۸٫
  • محمود هدهود، ثورة ینایررؤیة نقدیة، تحریر عمرو عبد الرحمن، القاهرة: دار المرایا‌، ۲۰۲۰، ص ۱۱۸
  • أحمد الجدی، «لماذا یتشیع بعض أعضاء الإخوان والجماعة الإسلامیة فی مصر؟ »، ۲۰/۱۲/۲۰۱۸، رصیف ۲۲، https://raseef22.net
  • أحمد الریسونی،«ارتحت لإسقاط مرسی، والإخوان المسلمون یعانون جمودًا فكریا» ،۲۶/۱۱/۲۰۱۶، https://arabic.cnn.com فرانس ۲۴، «الإخوان المسلمون فی مصر بعد عقد على ثوره ینایر: من رأس السلطه الى المنفى والسجون»، ۲۱/۰۱/۲۰۲۱، https://www.france24.com .
  • جفرا نیوز، «لماذا أعادت جماعة الإخوان المسلمین استخدام مصطلح «الحركة الإسلامیة» ..تحایل على القانون أم هروب للأمام؟»، ۲۰/۰۲/۲۰۲۱، https://jfranews.com
  • حوار مع حازم قندیل،«الإخوان المسلمون من الدّاخل»، ۱۴/۰۳/۲۰۱۷، aljazeera.net.
  • عبدالرحمن محمد، «إخوان مصر ۲۰۲۱ مستقبل التنظیم و العلاقة مع النظام»، الجزیره نت، ۳۱/۱۲/۲۰۲۰،

https://www.aljazeera.net/.  

  • موقع إخوان المسلمون، «نعلن التبرؤ من كل المطبعین مع الصهاینة»، ۲۶/۱۲/۲۰۲۰،

https://ikhwanonline.info

  • موقع مُستجدّات ورُؤى سویسریة، «الإخوان بعد ۸۰ عاما.. كشف حساب للماضی وسبر لاحتمالات المستقبل»، ۲۱/۰۹/۲۰۰۸، https://www.swissinfo.ch/
  • المیادین نت، «أین فلسطین فی ثوابت الإخوان المسلمین من مصر إلى تونس وتركیا وسوریا؟»، ۲۴/۱۲/۲۰۲۰، https://www.almayadeen.net
  • میدل ایست آی،«شیعه و اخوان‌المسلمین؛ اتحادی غیرمنتظره در راه است؟»، ۱۶/۱۱/۱۳۹۷،

https://www.middleeasteye.net/

  • هشام جعفر، «الإخوان المسلمون والمسألة الاجتماعیة»،الجزیره نت، ۲۳/۰۶/۲۰۲۰،

https://www.aljazeera.net/

  • هشام جعفر، «الإخوان المسلمون والمسألة الاجتماعیة»،الجزیره نت، ۲۳/۰۶/۲۰۲۰،

https://www.aljazeera.net/

  • وائل جمال، «الرأسمال الضائع: التحول النیولیبرالی لجماعة الإخوان فی مصر»، مركز كارنیجی، ۱۸/۰۲/۲۰۱۹،

https://carnegie-mec.org .

  • یاسر فتحی، «اتجاهات شباب جماعة الإخوان المسلمین فی مصر»، مؤتمر الجیل والانتقال الدیمقراطی، المركز العربی للأبحاث ودراسة السیاسات، تونس، سبتمبر ٢٠١٧، https://bit.ly/2miRzVh

مصاحبه

  • اندیشکده راهبردی تبیین، مصاحبه با عباس خامه یار، «رابطه با اخوان‌المسلمین؛ در کنار پیامدها، فرصت‌ها را هم ببینیم!»، ۲۴/۰۴/۱۳۹۸، http://tabyincenter.ir
  • پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، مصاحبه با حمید عظیمی، «تأثیر سیاست‌های عربستان بر مناسبات اخوان‌المسلمین و محور مقاومت»،۲۰/۰۳/۱۳۹۹، https://mersadcss.com/.
  • جواد ابو، «چگونگی احیای اخوان‌المسلمین حسن البنا و فعال شدن آن در محور مقاومت»، نشست تخصصی کارگروه آفریقا در مؤسسه اندیشه‌سازان نور، ۲۰/۱۱/۱۳۹۹٫
  • رضانیا، علیرضا، «امکان‌سنجی سوق دادن جریان اخوان به سمت حوزه مقاومت بر اساس قرائت حسن البنا»، نشست تخصصی کارگروه آفریقا در مؤسسه اندیشه‌سازان نور، ۱۳/۱۱/۱۳۹۹٫
  • سایت شعوبا، مصاحبه با محمد طلایی، «اختلافات از دوگانه «قطبی‌ـ اصلاحی» فراتر رفته»، آبان ۱۳۹۹،http://shouba.ir.
  • سیدهادی سید افقهی، «امکان‌سنجی سوق دادن جریان اخوان به سمت حوزة مقاومت بر اساس قرائت حسن البنا»، نشست تخصصی کارگروه آفریقا در مؤسسه اندیشه‌سازان نور، ۱۳/۱۱/۱۳۹۹٫
  • مؤسسه اندیشه‌سازان نور، مصاحبه با محمد طلایی، کارگروه آفریقا، ۲۰/۱۲/۹۹٫

منابع انگلیسی

  • Alberto Melucci, Challenging Codes: Collective Action in the Information Age, Cambridge, Uk: Cambridge University Press, 1996.
  • Hasan Al-banna,”Our Internal Problems in Light of the Islamic Order,” in Majmuat Ar-rasail,2002.
  • Interview with Hazem Kandil, “Inside the Brotherhood (Part One), 08/06/2020, lesclesdumoyenorient.com
  • Khalil Al-Anani, “Devout Neoliberalism?! Egypt’s Muslim Brotherhood’s Socio-economic Perspective and Policies”, Politics and Religion, 2020, p.4.
  • Nathan Brown, When Victory Is not an Option: Islamist Movements in Arab Politics, Ithaca, NY: Cornell University Press, 2012, p. 2-3.

Osama Al-Sharif, “Rise of Local Salafist Jihadists Worries Jordan’s Government,” al-Monitor, July 3, 2013