صوفیه ازبکستان بازشناسی و ظرفیت آن برای ایران

فصلنامه مطالعات راهبردي جهان اسلام، سال بیست و دوم، شماره ۲، پياپي ۸۶، تابستان ۱۴۰۰؛ صفحات ۱۵۳-۱۸۴

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده :

* بهرام زاهدی

* دکترای علوم سیاسی و استاد مدعو دانشگاه آزاد اسلامی

چکیده

با توجه به جمعیت بیشتر و نیز قرار گرفتن سمرقند، بخارا، تاشکند، فرغانه و … در ازبکستان، این کشور از جهات تمدنی، تاریخی و فرهنگی و همچنین از جهت سیاسی و نظامی نقش محوری در منطقه آسیای مرکزی دارد و به همین دلیل ظرفیت الگویی ازبکستان در این منطقه بسیار بالا است. درواقع با توجه به تنگنایی که حکومتهای منطقه معمولا علیه مسلمانان و مظاهر اسلامی ایجاد می‌کنند، باز شدن فضا برای اسلام در ازبکستان می‌تواند به عنوان یک نمونه عملی و موفق باعث تغییر رویه در سایر کشورهای آسیای مرکزی نیز گردد. این تغییر رویه در خود ازبکستان با مرگ کریمف و آغاز ریاست جمهوری شوکت میرضیایف آغاز شد. از این سال فضا به شکل ملموسی در ازبکستان بازتر شد چرا که میرضیاف پس از سال‌ها نخست وزیری در دولت کریمف این تجربه را کسب کرده بود که سرکوب اسلام در جامعه‌ای مانند ازبکستان امکان پذیر نیست و تنها به فعالیتهای زیرزمینی و مسلحانه دامن خواهد زد. در همان سال اول آغاز حکومت وی ۲۰ هزار نفر که به دلیل عضویت در احزاب و گروه‌های اسلامی زندانی شده بودند، از زندان آزاد شدند، ۱۷ مسجد تنها در تاشکند افتتاح شد، ۲۰۰۰ تشکل مذهبی ثبت گردید. این همه بیانگر عطش شدیدی بود که در جامعه ازبکستان نسبت به اسلام و میراث کهن و تمدنی منطقه ماوراءالنهر وجود داشت بدون شک طی دهه‌های آینده شاهد رشد بیشتر فرهنگ اسلامی و جریانهای اسلام گرا در ازبکستان خواهیم بود و با توجه به ریشه‌های عمیق تمدن اسلامی در ماوراءالنهر احتمالا جریان اسلامیِ تقریبی و تمدنی رشد فراگیرتری نسبت به سایر جریانهای اسلام گرا خواهد داشت و طبیعتا این مسأله فرصت بسیار خوبی برای جمهوری اسلامی ایران در جهت همکاری‌های فرهنگی و حتی سیاسی با ازبکستان را به مرور در پی خواهد داشت. با توجه به فضای باز ایجاد شده در دوران میرضیایف و علاقه مندی شدید مردم ازبکستان به فرهنگ و میراث اسلامی، به ویژه آموزه‌های عرفان اسلامی، جمهوری اسلامی ایران می‎تواند با حضور فرهنگی گسترده در حوزه‌های مختلف ازبکستان به نقش‌آفرینی بسیار مناسبی دست بزند.

واژگان کلیدی

اسلام، ازبکستان، عرفان، قادریه، کبرویه، نقشبندیه، ماوراءالنهر

عنوان مقاله [English]

Sofia  in Uzbekistan, Recognition and its capacity for Iran

نویسنده  [English]

Bahram Zahedi

چکیده [English]

Abstract

Due to the larger population and the location of Samarkand, Bukhara, Tashkent, Fergana, etc. in Uzbekistan, the country plays a pivotal role in the Central Asian region in terms of civilization, history and culture, as well as politically and militarily and because of that the model capacity of Uzbekistan in this region is very high. Indeed, given the limitation that regional governments often pose against Muslims and Islamic manifestations, opening up space for Islam in Uzbekistan could set a precedent in other Central Asian countries as a practical and successful example. This change in Uzbekistan itself began with the death of Karimov and the beginning of the presidency of Shukat Mirziyoyev. From this year on, the atmosphere in Uzbekistan became significantly wider as Mirziyoyev, after years as prime minister under Karimov, gained the experience that suppressing Islam was not possible in a society like Uzbekistan and would only foster underground and armed activities.

In the first year of his rule, 20,000 people imprisoned for membership in Islamic parties and groups were released, 17 mosques were opened in Tashkent alone, and 2,000 religious organizations were registered. All this showed the strong thirst in Uzbek society for Islam and the ancient and civilizational heritage of the Trans-Euphrates region. Undoubtedly, in the coming decades we will see the further growth of Islamic culture and Islamist currents in Uzbekistan, given the deep roots of Islamic civilization in Transoxiana, the approximate Islamic and civilizational currents are likely to grow more pervasively than other Islamist currents, and this will naturally provide a great opportunity for the Islamic Republic of Iran to engage in cultural and even political cooperation with Uzbekistan over time. Due to the open space created during Mirziyoyev’s time and the strong interest of the Uzbek people in Islamic culture and heritage, especially the teachings of Islamic mysticism, the Islamic Republic of Iran can play a very appropriate role with the presence of a wide cultural presence in different areas of Uzbekistan.

واژگان کلیدی[English]

Keywords

Islam, Uzbekistan, Mysticism, Qaderieh, Kabruyeh, Naqshbandiyya, Transoxiana

عنوان مقاله [العربية]

صوفيا في أوزبكستان ؛ الاعتراف والفرص المتاحة لإيران

چکیده [العربية]

المخلص

نظرًا لتزايد عدد السكان وموقع سمرقند وبخارى وطشقند وفرغانة وغيرها في أوزبكستان‌، فإن الدولة تلعب دورًا محوريًا في منطقة آسيا الوسطى من حيث الحضارة والتاريخ والثقافة‌، وكذلك سياسيًا وعسكريًا و نتیجتا قدرة نموذج أوزبكستان في هذه المنطقة عالية جدا. في الواقع‌، نظرًا للمعضلة التي غالبًا ما تشكلها الحكومات الإقليمية ضد المسلمين والمظاهر الإسلامية‌، فإن فتح مساحة للإسلام في أوزبكستان يمكن أن يشكل سابقة في دول آسيا الوسطى الأخرى كمثال عملي وناجح. بدأ هذا التغيير في أوزبكستان نفسها بوفاة كريموف وبداية رئاسة شوكت ميرزيوييف. منذ هذا العام فصاعدًا‌، أصبح الجو في أوزبكستان أوسع بشكل ملحوظ حيث اكتسب ميرزيوييف‌، بعد سنوات من توليه رئاسة الوزراء في عهد كريموف‌، خبرة مفادها أن قمع الإسلام لم يكن ممكنًا في مجتمع مثل أوزبكستان ولن يؤدي إلا إلى تعزيز الأنشطة السرية والمسلحة. في السنة الأولى من حكمه‌، تم الإفراج عن ۲۰ ألف سجين بسبب عضويتهم في الأحزاب والجماعات الإسلامية‌، وافتتح ۱۷ مسجدًا في طشقند وحدها‌، وتم تسجيل ۲۰۰۰ منظمة دينية.

كل هذا أظهر التعطش الشديد في المجتمع الأوزبكي للإسلام والتراث القديم والحضاري لمنطقة عبر البحر الأبيض المتوسط. ولا شك أنه في العقود القادمة سنشهد المزيد من النمو للثقافة الإسلامية والتيارات الإسلامية في أوزبكستان‌، بالنظر إلى الجذور العميقة للحضارة الإسلامية العابرة للحدود الوطنية‌، من المرجح أن ينمو تيار إسلامي موحد ومتحضر بشكل أكثر انتشارًا من التيارات الإسلامية الأخرى وهذا سيوفر بطبيعة الحال فرصة كبيرة لجمهورية إيران الإسلامية للانخراط في التعاون الثقافي وحتى السياسي مع أوزبكستان بمرور الوقت. نظرًا للفضاء المفتوح الذي تم إنشاؤه خلال فترة ميرزيوييف والاهتمام القوي للشعب الأوزبكي بالثقافة والتراث الإسلامي‌، وخاصة تعاليم التصوف الإسلامي‌، يمكن لجمهورية إيران الإسلامية أن تلعب دورًا مناسبًا للغاية مع وجود حضور ثقافي واسع في مناطق مختلفة من اوزبكستان.

الكلمات المفتاحية

الإسلام‌، أوزبكستان‌، التصوف‌، القادرية‌، الكبروية‌، النقشبندية‌، ما وراء النهر.

منابع فارسی

  • ابراهیم خدایار، غریبه‌های آشنا، تهران، موسسه مطالعات ملی، ۱۳۸۴،
  • احمد پاکتچی، جریان‌های تصوف در آسیای مرکزی، تهران، الهدی، ۱۳۹۲
  • پایگاه دفتر مطبوعاتی حزب التحریر به نشانی:http://www.hizb-ut-tahrir.info
  • جیمز، ای، استریکلر، روسیه تزاری، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران، ققنوس، چاپ ششم، ۱۳۹۳،
  • حاجی حسین موسی زاده، شیخ مصلح‌الدین (مصلحت الدین) بدیع‌الدین نوری، دو فصلنامه رودکی، دوره ۸، شماره۱۴، بهار و تابستان ۱۳۸۶، صص۱۰۲-۹۱
  • حزب التحریر ازبکستان، الوهابیة،۱۶/۴/۹۹٫
  • حضرتی، حسن؛ قادری، عبدالواحد،‌اندیشۀ سیاسی حزب التحریر، پژوهشهای تاریخی، دوره ۲، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۹،
  • سید اطهر عباس رضوی، تاریخ تصوف در هند، جلد اول، ترجمه منصور معتمدی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۰
  • سید جواد طباطبایی، درآمدی فلسفی بر تاریخ‌اندیشه سیاسی در ایران، تهران، کویر، ۱۳۸۴
  • سید علی موجانی و امیر یزدان علی مردان، فهرست نسخ خطی فارسی انستیتوی آثار خطی تاجیکستان، تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، جلد اول، ۱۳۷۶
  • شمسا، برات، درآمدی بر جنبش‌های اسلامی در آسیای مرکزی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۸
  • شیخ شمس‌الدین کیشی‌، مجموعه آثار شیخ شمس‌الدین کیشی، با تحقیق و تصحیح نجف جوکار، تهران موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، ۱۳۹۰
  • شیخ نجم‌الدین کبری، اقرب الطرق الی الله، ترجمه مولانا میر سید علی همدانی، شرح مولانا کمال‌الدین حسین خوارزمی به اهتمام علیرضا شریف محسنی، تهران، نشر صفا،۱۳۶۲
  • عبدالله واعظ یزدی مهرجردی، معارف القرآن، مشهد، چاپخانه خراسان، ۱۳۴۱
  • عزیزالدین نسفی، انسان کامل، بی جا، بی تا
  • غلامعلی آریا، مدخل قطب‌الدین بختیار کاکی در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۱، شماره۴۵۷۱، مأخوذ از دانشنامه حوزوی ویکی فقه
  • فاضلی، قادر، درآمدی بر سیاست و حکومت در عرفان اسلامی، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۹۲
  • کامل مصطفی الشیبی، تشیع و تصوف، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۴
  • الکساندر بنیگسن و‌اندرس ویمبوش، صوفیان و کمیسرها، تصوف در اتحاد شوروی، ترجمه افسانه منفرد، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۸
  • گول نوزا ساید ازیموا، فعالیت حزب التحریر در آسیای مرکزی، ترجمه یوسف محمودی، ماهنامه ایراس ۱۳۸۵ شماره ۹٫
  • لقمان بایمت اف، خجند دومین شهر بزرگ تاجیکستان، ترجمه عبدالله میربابا، کیهان فرهنگی، شماره ۲۰۱، تیر ماه ۱۳۸۲
  • محسن وطن دوست، اسلام گرایی در ازبکستان، فصلنامه مطالعاتي ـ پژوهشي نهضت، سال چهارم ـ شماره ۱۳ ـ بهار ۱۳۸۲، منتشر شده در پرتال سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
  • محمد جواد امیدوارنیا، مقاله طریقت کبرویه در چین، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره ۳۰، تابستان ۱۳
  • محی‌الدین ابن عربی، آئینه سالکان، قم، انتشارات آل علی(ع)، ۱۳۸۱
  • مصاحبه با آقای دکتر ابراهیم خدایار، ۱۲/۱۲/۱۳۹۹٫
  • مصاحبه با آقای نوذر شفیعی در مؤسسه مطالعات راهبردی‌اندیشه سازان نور، ۶/۱۲/۱۳۹۹
  • مهدی فدایی مهربانی، پیدایی‌اندیشه سیاسی عرفانی در ایران، تهران،نی، ۱۳۸۸،
  • میرزا ملا احمد، یاد یار مهربان، مرزهای شرقی شعر پارسی از تاجیکان ورارود تا هند، تهران، انتشارات توس، ۱۳۸۰
  • نشست تخصصی مؤسسه مطالعات راهبردی شرق، ۶/۱۱/۱۳۹۹٫
  • نشست تخصصی مؤسسه مطالعات راهبردی‌اندیشه سازان نور ۶/۱۲/۱۳۹۹
  • نصر حامد ابوزید، چنین گفت ابن عربی، تهران، انتشارات نیلوفر، ۱۳۹۰
  • نورالدین جعفر بدخشی، خلاصه المناقب، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، ۱۳۷۴ (۱۹۹۵ م)
  • و سیده فهیمه ابراهیمی، سنت گرایان و نظم جدید روسی در مناطق اشغالی فرارود ۱۹۱۷-۱۸۶۴، دوفصلنامه پژوهش‌های علوم تاریخی، دوره ۶، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۳

 

منابع انگلیسی

  • Martha Brill Olcott & Diora Ziyaeva, Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology, 2008/9/10.
  • Saadat noury , Manouchehr. Access Date : 2013/01/21 . First Iranian Poet who Advocated Social Justice Saif-e Farghani . www.iranian.com

 

منابع تاجیکی

– Назирҷон Турсунов, Торихномаи Хучанд, Хуҷанд: Меъроҷ, ۲۰۱۲٫

– А.М.МИРЗОЕВ ВА А.Е. БЕРТЕЛЪС,ФЕҲРИСТИ ДАСТХАТҲОИ ШАРҚӢИ АКАДЕМИЯИ ФАНҲОИ РСС ТОҶИҚИСТОН, ДУШАНВЕ, ДОНИШ, ۱۹۸۸٫

  – А.Ғ.ХОЛИЗОДА, НАЗРИЯИ ИДОРАКУНИИ ШАРҚЙ, ДУШАНБЕ, ЭР-ГРОФ, ۲۰۱۷, СС ۲۰۵-۲۴۲٫