چیستی و دلایل اعتراضات شیعیان عراق در دولت‌های اخیر

فصلنامه مطالعات راهبردي جهان اسلام، سال بیست و دوم، شماره ۱، پياپي ۸۵، بهار ۱۴۰۰؛ صفحات ۱۶۳-۱۹۸

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده :

* دکتر تورج افشون

* دکتری علوم سیاسی و مدیر کارگروه مطالعاتی عراق

* امیر قلی‌زاده

* پژوهشگر حوزه عراق

چکیده

ریشه اعتراضات مردمی در دهه اخیر در کشور عراق، به تحولات موسوم به بیداری اسلامی از سال ۱۳۸۹ برمی گردد که از کشورهای عربی آغاز شد و به مدت بیش از ۱۰ سال تاکنون ادامه دارد و به عراق نیز سرایت کرده است. این اعتراضات عمدتاّ به دلیل ناکارآمدی سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی دولت ها در قبال مردم بوده که باعث شد بدنه اجتماعی به دلیل نارضایتی از وضع سیاسی و اقتصادی و فقدان رفاه اجتماعی دست به اعتراض بزنند.

سابقه برگزاری تظاهرات اعتراضی شیعیان علیه حکمرانی در عراق ریشه در سال ۱۳۹۰ دارد که در آن زمان ۱۱ ماه به طول انجامید و تظاهرات‌کنندگان در اعتراض به نبود فرصت‌های شغلی، ضعف خدمات اجتمامی و بحران برق و آب تجمعات اعتراضی برگزار کردند و دامنه اعتراضات علاوه بر پایتخت به دیگر شهرهای جنوبی و مناطق کردی عراق نیز کشیده شد که عموماً با آشوب و تخریب همراه بوده است. به طور کلی مطالبات معترضان حول محورهای اصلی محاکمه مفسدین در تمام بدنه دولت، تغییر قانون اساسی عراق بر مبنای محاصصه، پایان دادن به نمادهای اشغالگری و لغو توافقنامه امنیتی با امریکا از سوی مجلس عراق بوده است. اعتراض به شیوه حکمرانی در عراق جدید،‌ با خروج نیروهای آمریکایی از این کشور آغاز شد و طی سال های ۲۰۱۲ تا ۱۳۹۴ به دلیل تهدید وجودی کشور و شیعیان از سوی داعش متوقف شد.

اما تظاهرات سال ۲۰۱۶ به دلیل برخورداری از ویژگی‌هایی نظیر برخورداری از رهبری، برگزاری انحصاری در بغداد،‌ ویژگی سلبی و خشن، از اعتراضات ۱۳۹۰ و ۱۳۹۴ متمایز بوده است. شعار اعتراضات سال ۲۰۱۷ آزادی، عدالت و رد خشونت بوده است. تظاهرات سال ۱۳۹۷به مانند اعتراضات سال ۱۳۹۰ و ۱۳۹۴ فاقد رهبری بود و تقریباً بر مدار مطالبات خرد و کلان محلی متمرکز بود و اعتراضات از استان بصره شروع و به دیگر استان‌های کشور کشیده شد.

روند اعتراضات در سال ۱۳۹۸با شدت بشتری خود را نشان داد و شبکه های اجتماعی نیز در برگزاری تظاهرات اعتراضی نقش بسزایی ایفا کردند. فعالان مدنی و رسانه‌ای و نهادهای مدنی اصلی‌ترین گردانندگان اعتراضات بودند که تحت عناوین مختلف فعالیت می‌کردند.

مرور روند شکل گیری و سازوکارهای توسعه این اعتراضات، شناخت رهبری و مطالبات مطرح شده در خلال آن، از این حیث حائز اهمیت است که انتساب نادرست تحرکات اجتماعی به عوامل غیر واقعی ممکن است تصمیم‌گیران را تا حد زیادی از ادراک صحیح و دقیق شرایط منحرف نموده و به تبع آن تصمیم‌گیری‌های راهبردی و اجرای آن را با انحراف و خطا همسو سازد.

واژگان کلیدی

شیعیان عراق، اعتراضات، خروج آمریکا، تواغفنامه امنبتی

عنوان مقاله [English]

What are the reasons for the protests of the Iraqi Shiites in the recent governments

نویسنده  [English]

Dr. Touraj Afshon / Amir Gholizadeh

چکیده [English]

Abstract

The roots of the popular protests in Iraq in the last decade go back to the developments known as the Islamic Awakening in 2010, which began in the Arab world and has continued for more than 10 years and has spread to Iraq. These protests were mainly due to the inefficiency of the economic and social policies of the governments towards the people, which caused the social body to protest due to dissatisfaction with the political and economic situation and the lack of social welfare.

The history of Shiite protests against the rule in Iraq has its roots in 1390, which lasted 11 months, and demonstrators protested against the lack of job opportunities, poor social services and the electricity and water crisis, and the scope of protests in addition to the capital It was extended to other southern cities and Kurdish areas of Iraq, which were generally accompanied by unrest and destruction. In general, the protesters’ demands centered on prosecuting the corrupt throughout the government, amending the Iraqi constitution on the basis of the bill, ending the occupation symbols, and canceling the security agreement with the United States by the Iraqi parliament. The protest against the ruling regime in the new Iraq ‌ began with the withdrawal of American troops from the country and was stopped from 2012 to 2015 due to the threat posed to the country and the Shiites by ISIS.

However, the demonstrations of 2016 were different from the protests of 1390 and 1394 due to their characteristics such as leadership, monopoly in Baghdad, and negative and violent characteristics. The slogan of the 2017 protests was freedom, justice and the rejection of violence. The demonstrations of 1397, like the protests of 1390 and 1394, lacked leadership and were almost focused on local micro and macro demands, and the protests started in Basra province and spread to other provinces of the country.

The trend of protests in 1398 showed its intensity and social networks also played a significant role in holding protest demonstrations. Civil society activists and the media and civil society organizations were the main organizers of the protests, operating under various headings.

Reviewing the formation process and mechanisms of development of these protests, recognizing the leadership and the demands raised during it, is important in that the incorrect attribution of social movements to unrealistic factors may greatly divert decision makers from a correct and accurate understanding of the situation. And consequently align strategic decisions and their implementation with deviation and error.

واژگان کلیدی[English]

Keywords

Iraqi Shiites, protests, US withdrawal, security agreement

عنوان مقاله [العربية]

ما هي اسباب احتجاجات الشيعة العراقيين في الحكومات الاخيرة

چکیده [العربية]

المخلص

تعود جذور الاحتجاجات الشعبية في العراق في العقد الماضي إلى التطورات المعروفة باسم الصحوة الإسلامية في عام ۲۰۱۰‌، والتي بدأت في العالم العربي واستمرت لأكثر من ۱۰ سنوات وامتدت إلى العراق. وتعزى هذه الاحتجاجات بشكل رئيسي إلى عدم كفاءة السياسات الاقتصادية والاجتماعية للحكومات تجاه الناس‌، مما دفع الجسم الاجتماعي للاحتجاج بسبب عدم الرضا عن الوضع السياسي والاقتصادي وغياب الرعاية الاجتماعية. يعود تاريخ الاحتجاجات الشيعية ضد الحكم في العراق إلى عام ۱۳۹۰‌، عندما استمرت ۱۱ شهرًا‌، واحتج المتظاهرون على قلة فرص العمل‌، وضعف الخدمات الاجتماعية‌، وأزمة الكهرباء والماء‌، ونطاق الاحتجاجات بالإضافة إلى وامتدت العاصمة إلى مدن جنوبية أخرى ومناطق كردية في العراق‌، ورافقها عمومًا اضطرابات ودمار. بشكل عام‌، تركزت مطالب المحتجين على ملاحقة الفاسدين في الحكومة‌، وتعديل الدستور العراقي على أساس محاصصه‌، وإنهاء رموز الاحتلال‌، وإلغاء الاتفاقية الأمنية مع الولايات المتحدة من قبل مجلس النواب العراقي. بدأت الاحتجاجات ضد النظام الحاكم في العراق الجديد بانسحاب القوات الأمريكية من البلاد وتوقفت من عام ۲۰۱۲ إلى عام ۲۰۱۵ بسبب التهديد الذي يشكله تنظيم الدولة الإسلامية على البلاد والشيعة.

لكن مظاهرات عام ۲۰۱۶ اختلفت عن احتجاجات ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴ لخصائصها مثل القيادة والاحتكار في بغداد وخصائصها السلبية والعنيفة. وكان شعار احتجاجات ۲۰۱۷ الحرية والعدالة ونبذ العنف. كانت مظاهرات عام ۲۰۱۷‌، مثل احتجاجات ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴‌، تفتقر القيادة وتركزت تقريبًا على المطالب المحلية الجزئية والكليّة‌، وبدأت الاحتجاجات من محافظة البصرة وامتدت إلى محافظات أخرى من البلاد.

أظهر اتجاه الاحتجاجات في عام ۲۰۱۹ شدته‌، كما لعبت الشبكات الاجتماعية دورًا مهمًا في تنظيم المظاهرات الاحتجاجية. وكان نشطاء المجتمع المدني ووسائل الإعلام ومنظمات المجتمع المدني هم المنظمون الرئيسيون للاحتجاجات‌، وعملوا تحت عناوين مختلفة.

إن مراجعة عملية تشكيل وآليات تطوير هذه الاحتجاجات‌، والتعرف على القيادة والمطالب التي أثيرت خلالها‌، أمر مهم بمعنى أن الإسناد غير الصحيح للحركات الاجتماعية إلى عوامل غير واقعية قد يصرف صناع القرار بشكل كبير عن الفهم الصحيح والدقيق للوضع. وبالتالي مواءمة القرارات الاستراتيجية وتنفيذها مع الانحراف والخطأ.

الكلمات المفتاحية

شيعة العراق‌، احتجاجات‌، انسحاب أميركي‌، اتفاق أمني

  • افشون، تورج، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق، ۲۵/۰۹/۱۳۹۸٫
  • باغانی، محمد، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق، ۲۵/۰۹/۱۳۹۸٫
  • بروک، لوتار، هانس هنریک هلم، جورج سورنسن و میشل استول، دولت‌های شکننده، ترجمه احمد رشیدی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۹۴٫
  • خانم پوراسماعیلی، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه دوم کارگروه عراق، ۹/۱۰/۱۳۹۸٫
  • خسروی، غلامرضا، مؤلفه‌های داخلی پایدار و مؤثر بر سیاست خارجی عراق، ۹۳، قابل دستیابی در: چشم‌انداز عراق آینده؛ بررسی روندهای داخلی و خارجی، به کوشش فرزاد پورسعید و غلامرضا خسروی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۹۰٫
  • سردارنیا، خلیل‌الله، عراق؛ استمرار خشونت و رؤیای دموکراسی: یک تحلیل چند سطحی، فصلنامه راهبرد، سال ۲۱، شماره ۶، ۱۳۹۱٫
  • سمیعی اصفهانی، علیرضا و جعفر نوروزی‌نژاد، دولت- ملت‌سازی بین‌المللی و خشونت سیاسی در عراق جدید، نشریه پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، پاییز و زمستان ۱۳۹۲٫
  • طاهایی، علی، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق، ۲۵/۰۹/۱۳۹۸٫
  • عباسی، محمود، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق، ۲۵/۰۹/۱۳۹۸٫
  • مصاحبه با سید سعید موسوی، تأثیر اغتشاشات بر منافع ملی جمهوری اسلامی ایران در عراق،۲۳/۰۹/۱۳۹۸٫
  • میرابیان، رضا، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق، ۲۵/۰۹/۱۳۹۸٫
  • نوریان، عباس، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه دوم کارگروه عراق، ۹/۱۰/۱۳۹۸٫
  • نیک‌منش، رضا و امیرحامد آزاد و عباس نوریان، ارزیابی روند هشت سال اعتراض شیعیان به فساد و ناکارآمدی و سناریوهای پیش‌رو،گزارش ویژه، شماره ۹۳، ۲۹مهر ۱۳۹۸٫
  • نیک‌منش، رضا، تأثیر اغتشاشات یا حرکت‌های اعتراضی در عراق بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران در این کشور، صورتجلسه اول کارگروه عراق،۲۵ /۰۹/۱۳۹۸٫

منابع اینترنتی

IMF, http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/1394/01/.(Accessed on November 17, 1394